Op Malta kun je er beter niet Arabisch of Afrikaans uitzien. Dat betekent namelijk meestal dat je een illegale immigrant bent. Zo een waarvan er iedere week duizenden aanspoelen op het Mediterrane eiland. Allemaal negers uit klei hutten die het werk van de Maltezen komen stelen. Dat denken de eilanders tenminste. En dat is nu juist het probleem. De Maltezen weten niets van de immigranten af die op het eiland terechtkomen. Ze weten niet wie ze zijn, waar ze precies vandaan komen, wat ze komen doen, en hoeveel het er nu eigenlijk precies zijn. Deze onwetendheid leidt tot xenofobie en zelfs racisme bij de Maltezen.

“Malta is een eiland zo groot als een postzegel. Het is met 400.000 inwoners op 300 vierkante meter een van de drukst bevolkte landen ter wereld. De Maltezen voelen zich overrompeld. Dag na dag lezen ze in de kranten dat er meer mensen in Malta aankomen. Het aantal asielzoekers dat binnenkomt is gelijk aan de densiteit van de bevolking. Dat kunnen we niet aan. We hebben niet genoeg middelen.” Brian Magro is beleidscoördinator van het ministerie van binnenlandse zaken. Hij heeft het druk de laatste tijd, want de regering heeft haar handen vol aan de illegale immigranten die sinds 2002 de weg naar Malta lijken te hebben gevonden. In dat jaar meerden 21 boten aan en in totaal 1680 illegale immigranten, een cijfer waar de onvoorbereide regering van schrok en de bevolking van steigerde. In 2003 viel het weer mee, met de aankomst van iets minder dan vijfhonderd illegale immigranten. In 2004 ging het weer omhoog en kwamen 1300 mensen binnen. Daarmee is illegale immigratie een ‘hot topic’ in Malta en lijkt het begrijpelijk dat de Maltezen op zijn zachts gezegd niet de meest vreedzame gevoelens koesteren voor hun nieuwe medeburgers.

Volgens Andre Callus (19) van Movement Graffiti, een jongerenactiegroep die vorig jaar campagne voerde tegen racisme, is het juist dit soort cijfers dat de Maltezen een vertekend beeld geeft en daarmee xenofobie en racisme in de hand werkt. “De regering zegt dat er tweeduizend vluchtelingen zijn aangekomen, maar zegt er niet bij dat duizend van hen weer weg zijn. De asielzoekers willen hier niet blijven. Ze vormen nu 0,3 procent van de Maltese bevolking.” Daarmee zegt Callus twee dingen die de meeste Maltezen niet weten. Dat 99 procent van de illegale immigranten politiek vluchteling is en niet economische migrant, en dat geen van hen ooit naar Malta plande te gaan, laat staan te blijven. Dat weet ook Magro: “Hun doel is niet Malta maar Italië. Ze komen hier per ongeluk terecht, of in Sardinië, Sicilië of Lampedusa, omdat de boot niet helemaal de goede kant op ging, of ze werden door de kustpolitie opgepikt bij de kust. Als ze hier terechtkomen zijn ze meestal van plan om verder te gaan. Het kost veel tijd om ze van dat idee af te brengen. Veel van hen hebben vrienden en familie in andere EU-landen.”

Zo ook David* (28), een vluchteling uit Eritrea die nu een jaar in Malta zit. “Ik ben nooit van plan geweest om mijn land te verlaten, tot ik ertoe gedwongen werd om mijn leven te redden.” David raakte in de problemen nadat hij zijn militaire dienst had gedaan. Hij had kritiek op het leger en werd gearresteerd. Na een jaar in de gevangenis wist hij te ontsnappen en vluchtte met zijn vrouw naar Libië, Soedan en uiteindelijk Malta. Zijn echte bestemming was Italië. “Ik voel me hier niet veilig. De regering stuurt heel veel vluchtelingen terug. Onlangs stuurde de Maltese regering tweehonderd Eritreërs terug. Maar op dit moment kun je beter sterven dan terug te gaan naar Eritrea.” Daarom probeert David nu naar Canada te gaan, waar een oom van hem woont.

De vluchteling woonde bij aankomst in Malta zes maanden in een detentiecentrum, waar asielzoekers bij aankomst verplicht heen moeten. Daar wordt hun asielaanvraag behandeld. David kreeg een status van tijdelijke bescherming en woont sinds een half jaar op zichzelf in de hoofdstad Valletta. Hij werkt in een winkel in Santa Venera. In Eritrea was hij leraar. “De Maltezen accepteren geen nieuwkomers. Als een Maltees en een Afrikaan op dezelfde baan solliciteren en allebei geschikt zijn, zal de werkgever de (blanke) Maltees kiezen. Een man op straat vroeg mij een keer hoeveel acht maal acht is. Toen ik meteen het antwoord gaf, keek hij me verbaasd aan. Hij vroeg: ‘hoe kun jij dat nu weten, je bent toch zwart?’ De mensen zijn hier onwetend. Ze denken dat alle Afrikanen dom zijn en dat ze allemaal zijn geboren in armoede en oorlog. Dat is de enige manier waarop ze Afrika kennen.”

Aan deze onwetendheid wil Magro graag werken. “We moeten de Maltezen helpen begrijpen waarom iemand zijn land verlaat.” Naast Movement Graffiti organiseerde ook de non-gouvernementele organisatie Jesuit Refugee Services (JRS) een campagne tegen racisme. “De mensen van JRS zijn naar scholen toegegaan om tieners te ontmoeten en te informeren. Ze hebben ook een algemene campagne met de vluchtelingenorganisatie UNHCR gevoerd. Daarnaast is er een mediacampagne geweest. De Europese Unie organiseerde een antidiscriminatie en pro-diversiteit campagne in alle lidstaten en dus ook in Malta.” En wat deed de regering nou zelf? Niets, volgens Callus van Movement Graffiti. “In plaats van de Maltese bevolking te informeren en te kalmeren, doet de regering precies het tegenovergestelde. Door de asielzoekers bij aankomst in detentiecentra te stoppen lijkt het alsof ze gevaarlijk zijn. Dat is een voedingsbodem voor racisme.”

Karl Schembri, journalist van het dagblad Malta Today en gespecialiseerd in immigratie, is het met hem eens. “Waar komen ideeën van mensen vandaan? Van hogerop. Van de regering, van ministers. Die hebben het over ‘het gevecht’ als ze over illegale immigratie praten.” Maar het racisme zit nog dieper, zegt Schembri. “Wij Maltezen hebben de buitenlander altijd in een situatie van macht gezien. Buitenlanders kwamen altijd om onze stad, ons land te bezetten, over te nemen. Zo ziet het gros van de bevolking de illegale immigranten. En dat ze allemaal zwart zijn helpt niet. We zijn een insulaire, in zichzelf gekeerde samenleving. Extreem conservatief en homogeen. Als je een beetje anders denkt dan de rest, ben je al marginaal. Dat hoort bij de Mediterrane cultuur.”

Dat zegt ook Mohammed El Sadi, imam van de Corradino moskee in Malta. “Malta is geen multiraciale, multiculturele samenleving zoals Engeland of Nederland, met mensen van verschillende geloven en culturen. Voor Malta is multi-racialiteit een nieuw fenomeen. Het zal de Maltezen veel tijd kosten om zich hieraan aan te passen” Tegelijkertijd begrijpt hij het wantrouwen van de Maltezen. “De asielzoekers zijn een last op de Maltese economie die al kampt met problemen en werkeloosheid.” Het gaat inderdaad niet geweldig met de Maltese economie. 15.000 mensen zijn werkeloos, de kosten van het levensonderhoud blijven stijgen, evenals de staatsschuld. Magro: “Met deze gegevens in hun achterhoofd kunnen de Maltezen de immigranten alleen zien als concurrenten. Dit is een eiland. Dat betekent dat er competitie is. Mensen denken: als jij blijft, betekent het dat ik iets verlies.” Zo stemde maar een kleine meerderheid van de Maltezen voor toetreding tot de Europese Unie, het was op het randje. Schembri: “Mensen vreesden een invasie van Siciliaanse en Oost-Europese arbeiders. Dit is een klein eiland, mensen zijn zich sterk bewust van ruimte.”

Imam El Sadi denkt dat het racismeprobleem niet onoverkoombaar is. “De Maltezen erkennen het in ieder geval. Het is een vrij nieuwe ontwikkeling. Alleen escaleert het nu door de komst van de Afrikaanse vluchtelingen. Maltezen zijn over het algemeen vrijgevig. Ze hebben bijvoorbeeld heel veel geld gegeven aan de slachtoffers van de tsunami.” Volgens El Sadi doen de Kerk en veel NGO’s wat ze kunnen om tegen racisme te vechten. “Maar ze zouden meer kunnen doen. De media en sociale organisaties moeten de bevolking inlichten over de tragische evenementen die de vluchtelingen meemaken. Uiteindelijk is illegale immigratie is een internationaal probleem. Het zou in het land van herkomst opgelost moeten worden door daar sociale en economische ontwikkeling te bevorderen. Malta kan dit niet zelf oplossen. De EU kan het niet eens oplossen.”

* Om veiligheidsredenen wil David zijn achternaam niet bekend maken.