Bij een bezoek aan Brussel kost het je niet veel tijd om erachter te komen dat de mensen in de stad Brussel heel anders tegen Europa aankijken dan je misschien zou denken. Want zoals we het in Nederland over de politieke besluitvorming over ‘Den Haag’ hebben, zo praten we toch ook al jaren over ‘Brussel’ als plek waar de Europese politieke samenwerking zijn vorm krijgt? En daar zullen de inwoners van Europa’s politieke hoofdstad dan ook wel een beetje trots op wezen?

In de praktijk is niets minder waar. Op straat merk je het al als je op zoek bent naar het Europees Parlement. Of de meeste mensen weten in Brussel echt niet waar het parlement ligt, of, en ik ben geneigd de versie van de medewerker van een Nederlandse Europarlementariër te volgen te geloven, de mensen willen je gewoon uit een soort stil protest gewoon niet vertellen waar de Europese instituten zich bevinden. Hoe kan je anders een uur lang op twee straten van het parlement lopen en toch door iedereen de verkeerde kant op worden gestuurd?

De vraag die je in Brussel dan ook als snel stelt is waarom er in een stad waar de Europese samenwerking voor duizenden banen zorgt en waar een belangrijk deel van de economie gesteund wordt door de aanwezigheid van grote groepen Europese politici, belangengroeperingen en lobbyorganisaties, toch zo negatief naar Europa wordt gekeken? Een bezoekje aan het Koninklijk Atheneum Etterbeek verheldert al een boel.

Minder luxe dan het lijkt
Dat klinkt netjes nietwaar: het Koninklijk Atheneum Etterbeek? En dat Brussel de Europese hoofdstad is, doet ook vermoeden dat je het over een statige en rijke wereldstad hebt. Natuurlijk gelegen in een rijk en toonaangevende Europese staat. In de praktijk is echter alles anders. Brussel is geen New York (waar bijvoorbeeld de Verenigde Naties hun hoofdkwartier hebben). En het is ook geen Parijs, Berlijn, Londen of Amsterdam. Zelfs niet in het klein. Zoals België eigenlijk überhaupt nog maar relatief kort bestaat en in de praktijk nog steeds verdeeld is door een taalgrens en ingewikkelde politieke organisatie (lees de weblogs van Joeri uit België er maar eens op na), zo geldt voor Brussel hetzelfde. De stad is in alle opzichten een compromis. Toen met de Europese samenwerking werd begonnen, lag België nu eenmaal het meest centraal tussen Frankrijk en Duitsland, ook in die tijd de meest toonaangevende landen. En mocht Engeland mee gaan en blijven doen, dan nog was België een centraal gelegen locatie voor Europees overleg.

Een aantal decennia later is Brussel nog steeds niet die statige en rijke wereldstad die je zou verwachten bij de Europese hoofdstad. En is België nog steeds niet die welvarende lidstaat waarvan je verwacht dat die zo’n belangrijk instituut mag huisvesten. En dat merk je aan alles. De werkloosheid is hoog, de wegen zijn slechter dan je in een groot deel van West-Europa gewend bent, langs de snelweg zie je vooral vervallen, grotendeels verlate en verpauperde industrieterreinen en ook aan de staat van de meeste woningen kan je zien dat België voor rijke Nederlanders misschien een belastingparadijs is, maar dat er verder economisch niet veel te halen is.

Het Koninklijk Atheneum Etterbeek staat ‘midden in het leven’
En zo zien de meeste jongeren van het KAE het ook. In de van buiten nog redelijk statige gebouwen van dit hoofdstedelijke atheneum spreekt uit de inrichting en het onderhoud van het gebouw eenzelfde treurige boodschap als uit de mening van de multiculturele leerlingengroep. ‘We zitten niet op Europa te wachten. Europa brengt alleen maar meer buitenlanders die hier goedkoop komen werken en ervoor zorgen dat wij straks geen werk hebben’, meldt een leerling die zelf een Turkse achtergrond heeft. Met name de toetreding van Polen lijkt volgens de leerlingen een bedreiging voor eigen toekomstige kansen op de arbeidsmarkt. Niet direct een positieve boodschap voor het proces van Europese eenwording, maar er wordt tenminste wel over nagedacht. Bovendien komt iedere klas die ik deze dag spreek na even nadenken en discussiëren zelf op alle 25 EU-lidstaten uit, denken ze wel dat Europa zorgt voor meer vrede en economische welvaart (op de lange termijn en zolang niet iedereen zomaar in België zijn brood komt verdienen) kan dienen en vinden ze het ook belangrijk dat Europa een tegenwicht kan bieden aan Amerika. Je kan dus niet zeggen dat ze er niet over nagedacht hebben op deze school in Brussel.

De toekomst van België staat met twee benen op de grond
En dat is maar goed ook. Want zoals in Luxemburg het Athenee de lokale leiders van de toekomst opleidt, vind je in Brussel onder andere op het KAE de zogenaamde intellectuele elite terug. En dat binnen een sfeer die in niets lijkt op de vaak veel luxere gymnasia en atheneums die je op andere plekken in Europese hoofdsteden terugvindt. Want hoewel het KAE heeft een flinke wachtlijst voor leerlingen heeft en qua onderwijsresultaten hoog staat aangeschreven, mist de school alle weelde en grandeur die het Athenee qua uiterlijk wel uitstraalt. Visueel lijkt dit misschien een verarming, maar naast het feit dat dit jaar eindelijk aan de nieuwbouw van de school begonnen is, lijkt het KAE inhoudelijk en qua sfeer een stuk meer in de moderne tijd te staan dan zijn Luxemburgse buur.

Zo draagt de gymnastiekdocent een key-chain van een alcoholmerk om de nek, lijkt de docentenkamer waar gerookt mag worden meer op een studentenkamer dan op een ruimte in een schoolgebouw en bestaat de groep leraren hier uit totaal niet hiërarchiegevoelige types. Ze vinden lesgeven nog leuk en maken het niet groter dan het is. In het weekend nadat ik de school bezoek gaat een groot deel van het lerarencorps (grotendeels bestaande uit begin dertigers) onderling een weekendje naar de Ardennen. Niet op een educatieve trip, maar gewoon voor de lol. In weekenden dat ze niet samen weggaan, ontmoeten verschillende collega’s elkaar ook nog wel eens in de kroeg of op de dansvloer. De lol die men onderling heeft en de sfeer die men als team uitstraalt, vertaalt zich ook naar de lessen, de manier waarop de leerlingen met leraren omgaan en de zelfstandigheid en verantwoordelijkheid die de leerlingen zelf hebben. Er mag plezier zijn, de school is een sociaal trefpunt en de leraar is niet beter of slechter dan de leerling.

De toekomst van België wordt dus opgeleid door een stel onder het gemiddelde Europese lerarenvolk ongetwijfeld wat alternatief afstekende jonge honden. De leerlingen krijgen les in een gebouw waar de verf van de muur bladdert. Waar ze aan het begin van de dag of na pauzes door de docenten worden opgehaald van op het plein geverfde ‘klassenvakken’ waar je als klas moet verzamelen. En waar hiërarchie en U vrij onbekende begrippen zijn.

De sfeer is ongedwongen, de leerlingen zijn bijdehand en open en vinden het niet vreemd als er een buitenlandse gast in de klas is. Van ruim de helft van de leerlingen komen de (groot)ouders niet uit België, maar aan de taal merk je dat nauwelijks. En hoewel het gedrag, de kledingstijl en de opvattingen van de leerlingen uitdagend zijn, is het duidelijk dat ze zich wel bewust zijn van bijvoorbeeld Europa, hun kansen op de arbeidsmarkt, de economische positie van België en de kansen en beperkingen waar ze zelf de komende jaren mee te maken zullen krijgen. Of Europa nu doorgaat of niet.

Het Brussel van de leerlingen van het KAE
Je snapt het al. Het Brussel van de diplomaten en politici van het Europees Parlement, de Europese Commissie en de bijbehorende instellingen is niet het Brussel van de leerlingen van het KAE. Dat laatste Brussel bestaat uit op school je best doen zonder daarmee te koop te lopen. Het dollen met je leraar waarvoor je stiekem toch ook wel respect hebt. Het op vrijdagavond in de stad de verjaardag van klasgenoten vieren met een biertje, Breezers en mix-drankjes. Het kiezen voor een vervolgopleiding die je in eerste instantie leuk vindt, maar waar je wel bij uitkijkt of er ook wel een boterham mee te beleggen valt.

De cultuur onder jongeren in België verschilt zoals ik het heb ervaren niet zoveel van die in Nederland. De kloof tussen Brussel en Brussel is net zo groot als die tussen leerlingen op een gemiddelde Haagse middelbare school en die in ‘Den Haag’. Alleen waar het KAE en zijn leerlingen een voordeel hebben ten opzichte van de zichzelf soms wat te serieus nemende ‘betere’ scholen in bijvoorbeeld Luxemburg en Den Haag, is dat het KAE middenin het Belgische Brussel staat. Zowel qua onderwijsgebouw, qua lerarencorps en qua leerlingenbevolking. Het gebouw ziet er niet uit, het is volks, het is kritisch, het leeft, het weet te relativeren en er zit absoluut toekomst in.